Wednesday, September 12, 2007

"NILATCH RIS?"

“Nilatch ris?”

Morag gikumot ang akong gangha-an sa himaya samtang gasakay kog habal-habal (duha ra mi walay labot ang drayber) padulong sa usa ka bungtod sa Minglanilla. Gabi-i to ug medyo bugnaw.

Apan, ang maong mulo sa usa ka batan-on (murag hayskul pa ang pangidaron, gwapo sab ang animal) maoy misangyaw kanako ngadtos kalami. Lami unta kaayo i-ambok sa habal-habal, apan si Joseph, ang drayber, pilit kaayo sa akong dughan og gigapos ming duha sa kabugnaw sa panahon (dugay kong atang aron lang siya akong masuckyan). Wa ko ka-ambak!

“Animal ning bata-a,” yaw-yaw nakos akong kaugalingon. Nganong nadunggan pa man gyud to nakong, “nilatch ris?” Na-utgan hinuon ko…Samtang ang effeminate gay sa akong luyo, wala matingala sa maong hinabo. Murag istatuwa ang animal, hilum-hilum lang.

Dili pa lang ko dugay nag-organisa og kanang gitawag natog “grass- roots gays.” Dili sila mga bayot nga nataw sa sagbot o bayot nga sagboton pero mga bayot, intawn, nga kayud binayot para maka pang keke (hehehe!) Sila ang nagtudlo ning mga bata-a unsaon pag chupa og mga bayot. O kung mo gamit kug mas-appropriate nga gay-term mao nang “nilatch.” Lisud man sab kaayo kung ang “straight” guy mo-ingon sa bayot nga chupa ko nimo sir, diba? Sakto ra sab, mas appropriate ang nilatch ko sir. Sa termino nag-daug, apan naglami sa esensya. Walay daghang pangutana.

ORIGIN

Ambot kung asa dapita sa Cebu gikan, o asa dapita gikan sa Pilipinas ang gigikanan aning termino nga ”nilatch.” Apan sa pag-adto nakos Mindanao, pakig hinabi sa mga bayot sa Davao, Cagayan de Oro ug bisan sa Pagadian, wala may nakabalo og ”nilatch,” Matud pas mga bayot nga akong ka-istorya sa Minglanilla, taga Mandaue daw ang nagpakuyanap aning terminoha diri sa ilang lugar.

Sa Luzon, wala gyud ni. (Apan, adunay eksplanasyon niana.)

Apan kung ”nilatch” ang hisgutan, mas kusog ang taga Mambaling. Dili sab panghambog, lisud kaayo kung theoritical ang akong pagsabot sa mga termino o mga butang. Kinahanglan kining i-validate para ang atong attempt mga ma-scientific o obhetibo ta, mapamatud-an.

Tinuod gyud, nagkatag ang ”nilatch” sa Mambaling. Mga hayskul og aduna puy naa sa kolehiyo nga mga hamtong, buotan, ug mga gwapo sab nga maka-ingon kag, ”Himaya sa langit, nganong karon pa man ko nimo gibayaw?”

Apan kung imong susihon, ang pag-tumaw sa usa ka termino dili lang kini motumaw og kalit sama sa termino nga ”nilatch” ug ”jer-jer.” Sa usa ka syentipiko nga dyornal sa Rusya, panahon sa akong idolo nga si Stalin, iyang gipagawas ang sinulat nga, ”On Marxism and Language.” Sa maong artikulo, iyang gi-ingon, og akong gito-uhan, nga ang bisan unsa nga termino, lenggwahi ug uban pang bag-o sa katilingban nga wala sa una, mitumaw kana sa panag-bangi sa hut-ong.

Kada adlaw, sa tuyo sa duha ka managsukwahing ideya, baruganan, panglantaw, pamaagi, ug estilo, motumaw ug motumaw gayud ang bag-ong kontradiksyon. Ang bag-ong kontradiksyon motumaw sa lain-lain nga paagi. Og ang linggwahi, usa kini ka offshoot sa kultura diin nagsalamin kung gi-unsa nato pagsulbad ang karaang kontradiksyon pinaagi sa pagtumaw sa bag-o.

Sa mubo nga pagka-istorya, namugna ang termino nga ”nilatch” tungod sa pang-ekonomiko nga panginahanglan ning mga bata-a. Kay kada ”nilatch” aduna man kini katugbang nga presyo.
Unya ang naka-alegre ani kay ang word nga ”nilatch” adunay prefix nga ”nil.” Diba sa ininglis ”kneel” kini ug sa bisaya ”luhod.” O diba bongga? Dili ra gyud diay layo ang English term og ang Bisayan bersyon niini.

Kung sa una ang ’bayot’ maoy mo-chupa og mo-bayad sa gi-tsupa, karon siya na ang pa-tsupa, apan, siya pa gihapon ang mobayad. Diba alegre? Na-usab ang role-playing sa katre, na-usab ang termino, apan, sama sa gi-ingon ni Stalin, wala ma-usab ang ekonomikanhon nga basehanan niini.

Og mind you, dili lang nis Mambaling, Minglanilla, o Mandaue. Sa Carcar, San Fernando, Balamban, Badian, matinga na lang ka, nga inig pangita nimog laki aron imong pagawsan sa himaya, mao naman hinuon ang motuwad kay magpalubot sa bayot. Og kung ikaw magpalubot, dili sila. Og kung ikaw mo-chupa, dili sila, kay mo-nilatch lagi. Atay!

Kini nga phenomenon (mag-idealista sa tag kadiyot ug metapisika) mao usab ang naka-pangangha nako.

Usahay maka-ingon ko, dili ba kaha si Teban og si Goliat na sab ani? Nga sama sa “jer-jer” nahimong kontrobirsyal. Og kung basin ang “nilatch” nga termino gamiton sa usa na sab ka komentarista sa radyo, matinga na lang ta nga mo-ingon na lang si Teban og si Goliat nga, ”Aw, noy, ang buot nako’ng pasabot sa ’nilatch’ mao man nga gusto kung manghinguko nimo!”

No comments:

What does Courtney Act and Rich Fernandez have in common?

Self-proclaimed Courtney Act fanboy Rich Fernandez does a fun and quirky shoot with Filipino photographer Adrian Gonzales. So who is Ri...